Locatie en historie

Het terrein van de koepelgevangenis is gelegen in de wijk Lombok. De wijk ligt in het zuidwestelijke deel van de gemeente Arnhem, ingeklemd tussen het spoor aan de noordzijde en de Utrechtseweg aan de zuidzijde. 

Toen de koepelgevangenis werd gebouwd was dit westelijk deel van Arnhem, op enkele villa’s na, nog grotendeels onbebouwd.  In de loop van de twintigste eeuw ontwikkelde zich de woonwijk Lombok en kwam aan de oost- en de zuidzijde van het complex bebouwing. Deze huizen, overwegend arbeiders- en middenstandswoningen, zijn met de voorgevels gericht op het gevangenisterrein.

Klik op bovenstaande afbeelding om te vergroten.

De situatie aan de oostzijde van het complex is in de tweede helft van de 20st eeuw ingrijpend gewijzigd. Oorspronkelijk werd het poortgebouw geflankeerd door de twee woningen van respectievelijk de directeur en de adjunct-directeur. Beide woningen hadden een tuinmuur die aansloot op de ringmuur. Deze woningen en de bijbehorende tuinmuur zijn gesloopt. Met de restauratie in 2000-2005 is de hoofdingang verplaatst naar de zuidoostelijke hoek van het terrein, op de hoek van de Wilhelminastraat en de Alexanderstraat. Een deel van het buitenterrein, is ingericht als plantsoen, een deel is in gebruik als parkeerplaats.  

Wat ooit de monumentale façade van het gevangeniscomplex was, is verworden tot een onsamenhangend geheel dat weinig kwaliteiten kent met uitzondering van het poortgebouw. 

Klik op bovenstaande afbeelding om te vergroten.

Het 19e-eeuwse gevangeniscomplex is van grote cultuurhistorische waarde als bijzondere uitdrukking van een culturele ontwikkeling, namelijk de tendens tot rationalisering en disciplinering van het maatschappelijk leven en dus ook van het gevangeniswezen. De drie Nederlandse koepelgevangenissen (Arnhem 1886, Breda 1886, Haarlem 1901) kunnen beschouwd worden als de meest bijzondere resultaten van de laat 19de-eeuwse opvattingen over de opsluiting en heropvoeding van misdadigers. De koepelgevangenissen vormen in deze ontwikkeling een hoogtepunt en moeten beschouwd worden als de meest radicale ruimtelijke vertaling van deze ideologische en organisatorische principes.

Van de drie koepelgevangenissen in Nederland is het complex in Arnhem het best bewaard gebleven. In 1990 is het complex inclusief ringmuur aangewezen als gemeentelijk monument. In 2000 is een deel van het complex aangewezen als rijksmonument: het cellengebouw, het administratiegebouw, het poortgebouw, de ringmuur en de bergplaats aan weerszijden van de voorhof. Het dienstengebouw is destijds buiten de aanwijzingsprocedure gehouden vanwege de plannen die er toen lagen om het gebouw te slopen.

De nieuwbouw uit 2005 Archivolt Architecten  houdt in de meeste gevallen rekening met de bestaande oudbouw. De nieuwbouw kan echter niet tot de kernkwaliteiten van het complex worden gerekend. De uitgevoerde restauratie van Archivolt Architecten uit de zelfde periode is zeer zorgvuldig uitgevoerd. Deze restauratie kan gezien worden als voorbeeldig.

Er is geen sprake van een beschermd archeologisch monument en het complex is niet gelegen in een beschermd stadsgezicht. 

Klik op bovenstaande afbeelding om te vergroten.

Emotionele waarde

De gevangenis is een geladen plaats: voor velen is het vooral een plaats waar je niet wilt komen, maar wel even om het hoekje zou willen kijken. Er hangt een bepaalde mystiek om heen. 

Icoonwaarde 

Het silhouet van het koepelgebouw is belangrijk voor Arnhem. Gelegen op de helling van de noordelijke stuwwal, door zijn afmetingen, hoogte en vormgeving van het koepeldak, is het gebouw vanaf grote afstand herkenbaar. Ook de strenge toegangspoort en de aanwezigheid van een ringmuur zijn iconisch. 

De hoofdstructuur 

De monumentale as symboliseert een verbeelding van de macht van de overheid ten opzichte van de gedetineerde. De hoofdas is van belang als richtinggever in de entreeroute waarin een functionele opeenvolging van ruimten de overgang van de vrije naar de gesloten wereld markeert. 

De ruimte rond het koepelgebouw 

Voor het ervaren van de beslotenheid van het binnenterrein is de ringmuur essentieel. Het hoogteverschil op het terrein en de vrije ruimte rondom de koepel spelen een belangrijke rol in het ervaren van de mate van ge- en beslotenheid en het aanschouwen van de koepel. 

Kathedrale effect 

Het kathedrale effect van de binnenruimte van het koepelgebouw is imponerend. Daartegenover staat dat het koepeldak ook zorgt voor geborgenheid. De cirkelvormige bouw, identieke cellen en de evenwichtige vormen zorgen voor beschutting en gelijkwaardigheid.

Architectonische kwaliteit 

Er is in het ontwerp van het koepelgebouw veel aandacht besteed aan de zintuiglijke ervaring van licht, geluid, kleur en textuur van materiaal. Het daglicht stroomt heel gematigd en evenwichtig naar binnen door de koepelvensters. De kleuren zijn gekozen op basis van psychologische overwegingen.